بخش ۲: در سختی‌ها چه چیزی انسان را نگه می‌دارد؟

در بخش گذشته دیدیم که زندگی شبیه اقیانوسی است که همیشه آرام نمی‌ماند. گاهی موج‌ها کوچک‌اند و گاهی بسیار سنگین. مسئله اصلی این نیست که چگونه اقیانوس زندگی را برای همیشه بی‌موج کنیم؛ سؤال این است که درون ما چگونه باید ساخته شود تا هر موجی ما را به زیر آب نبرد و از درون فرو نریزیم.

در این بخش می‌خواهیم ببینیم قرآن درباره انسان‌هایی که در میان سختی‌ها استوار می‌مانند چه می‌گوید و چه نگاهی در درون آنان شکل گرفته است.

الله (س) در سوره بقره، آیات ۱۵۵ تا ۱۵۷ می‌فرماید:

وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَرَاتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ ﴿١٥٥﴾

و قطعاً شما را به چیزی از ترس و گرسنگی و کاهش در اموال و جان‌ها و ثمرات می‌آزماییم؛ و شکیبایان را بشارت ده. ﴿۱۵۵﴾

الَّذِينَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قَالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ ﴿١٥٦﴾

همان کسانی که وقتی مصیبتی به آنان می‌رسد، می‌گویند: همانا ما از آنِ الله هستیم و به سوی او بازمی‌گردیم. ﴿۱۵۶﴾

أُولَٰئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَأُولَٰئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ ﴿١٥٧﴾

آنان کسانی هستند که صلوات و رحمتی از سوی پروردگارشان بر آنان است، و آنان همان هدایت‌یافتگان‌اند. ﴿۱۵۷﴾

اما چرا «إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ» می‌تواند چنین اثری در انسان داشته باشد؟

قرآن در سوره یونس همین حقیقت را از زاویه‌ای دیگر بیان می‌کند.

الله (س) در سوره یونس، آیات ۵۵ و ۵۶ می‌فرماید:

أَلَا إِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَلَا إِنَّ وَعْدَ اللهِ حَقٌّ وَلَٰكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ ﴿٥٥﴾

آگاه باشید که هرچه در آسمان‌ها و زمین است از آنِ الله است. آگاه باشید که وعده الله حق است؛ ولی بیشتر آنان نمی‌دانند. ﴿۵۵﴾

هُوَ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ ﴿٥٦﴾

اوست که زنده می‌کند و می‌میراند، و به سوی او بازگردانده می‌شوید. ﴿۵۶﴾

در مثال اقیانوس، موج همچنان می‌آید. ممکن است موج بسیار بزرگ هم باشد؛ اما انسانی که می‌داند از کجا آمده، متعلق به کیست و به کجا بازمی‌گردد، با هر موج احساس نمی‌کند همه چیز تمام شده است.

اما یک سؤال باقی می‌ماند: چگونه این شناخت از یک جمله و دانسته ذهنی، به یک حقیقت زنده در درون انسان تبدیل می‌شود؟

اینجاست که قرآن توجه ما را به نفس و تزکیه آن برمی‌گرداند.

الله (س) در سوره شمس، آیات ۷ تا ۱۰ می‌فرماید:

وَنَفْسٍ وَمَا سَوَّاهَا ﴿٧﴾

و سوگند به نفس و آن‌که آن را سامان داد. ﴿۷﴾

فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا ﴿٨﴾

پس فجور و تقوای آن را به آن الهام کرد. ﴿۸﴾

قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا ﴿٩﴾

به‌راستی رستگار شد کسی که نفس خود را پاک و پرورش داد. ﴿۹﴾

وَقَدْ خَابَ مَنْ دَسَّاهَا ﴿١٠﴾

و به‌راستی زیانکار شد کسی که نفس خود را آلوده و مدفون ساخت. ﴿۱۰﴾

پس شاید قدم بعدی این باشد که ببینیم در درون ما چه چیزهایی چنین قدرتی پیدا کرده‌اند. چه چیزی باعث می‌شود آرامش من به یک خواسته، یک انسان، یک نتیجه یا یک اتفاق وابسته شود؟ و این «من» که دائماً می‌خواهد امور مطابق خواسته او پیش برود، چه نقشی در تلاطم درونی ما دارد؟